Cis pospolity - zagadkowa roślina

Tekst dr Piotr Latocha, SGGW, KJ

Cis pospolity rośnie wolno, ale żyje bardzo długo i łatwo odrasta po cięciu. Jest rośliną iglastą, nie wydaje jednak szyszek, lecz przypominające owoce soczyste osnówki. Jest źródłem trucizn, ale i substancji leczniczych...

Cis
Cis
Fot. Pixabay/uroburos

Cis pospolity

Dobrze znany cis jest niewielkim drzewem lub krzewem. W starożytności uważano, że niesie śmierć. Sądzono, że niebezpiecznie jest nawet przebywać w jego cieniu. Według Pliniusza tragiczny koniec groził każdemu, kto pił wino z cisowego pucharu.

Cis trująca roślina

Ta zła opinia ma swoje uzasadnienie, bowiem wszystkie części cisa - z wyjątkiem mięsistych osnówek kryjących nasiona - zawierają trujące związki. Nie tylko ludzie, ale i zwierzęta mogą umrzeć po zjedzeniu pędów, kory czy pestek. Śmiertelna dawka dla konia wcale nie jest "końska" - wystarczy kilka gałązek. Ale równocześnie substancje ekstrahowane z różnych fragmentów cisa służą do produkcji leków o silnym działaniu przeciwnowotworowym.
 

Cis krzew

Cis jest rośliną dwupienną. To znaczy, że kwiaty żeńskie i męskie nie rosną na jednej roślinie, lecz na dwóch oddzielnych. Po zapyleniu żeńskie egzemplarze wydają drobne nasiona otoczone soczystą czerwoną osnówką. Pień okrywa cienka szarobrązowa lub czerwonawa złuszczająca się płatami kora. Igły są miękkie, płaskie, ciemnozielone od góry, jaśniejsze od spodu.

Cis drzewo długowieczne

Cis przyrasta powoli, ale żyje niezwykle długo - ponad tysiąc lat. Okaz rosnący w Henrykowie Lubańskim (w województwie dolnośląskim) jest najstarszym drzewem w Polsce. Jego pień ma średnicę ponad 5 m, a wiek szacuje się na 1260 lat - to znacznie więcej niż mają uważane za symbol długowieczności dęby rogalińskie.

Cis w ogrodzie i w warsztacie

Zaletą cisów jest też niebywała zdolność regeneracji i zagęszczania się po strzyżeniu. Doceniono to już w starożytności, a w XVIII w. we Francji nie było ogrodu bez cisowych żywopłotów, szpalerów lub geometrycznych rzeźb.

W Polsce początkowo ceniono przede wszystkim sprężyste i bardzo trwałe drewno cisa. Wykorzystywano je do wyrobu łuków, kusz, grotów strzał oraz mebli. Wskutek nadmiernej eksploatacji drzew zaczęło ubywać w takim tempie, że jako pierwsza roślina cis został w naszym kraju objęty ochroną. Ograniczenia w wycince wprowadził w 1423 r. król Władysław Jagiełło w Statucie Wareckim.

Cis pospolity (Taxus baccata)

W ogrodach najczęściej sadzi się cis pospolity (Taxus baccata). Choć jest gatunkiem krajowym, w warunkach naturalnych można go spotkać niezwykle rzadko - przy sporej dozie szczęścia można się na niego natknąć w sudeckich lasach, a najpewniejsze miejsce to Bory Tucholskie, gdzie znajduje się największy rezerwat cisów w Polsce.

Cis odmiany

Odmiany ogrodowe cisa pospolitego mają rozmaite pokroje - krzaczaste, o zwisających bocznych gałęziach, kolumnowe i okrywowe. Wśród tych ostatnich na uwagę zasługują 'Repandens' i 'Nissen's Corona'. Doskonale sobie radzą jako rośliny zadarniające. Warto je sadzić przede wszystkim pod drzewami, bo nie szkodzi im cień ani konkurencja innych korzeni.

W grupie odmian typowo krzaczastych wyróżniają się 'Elegantissima' i 'Aurea Decora'. Pięknie prezentują się na trawniku, bo rozrastają się szeroko, a ich młode igły są złociste. Z kolei odmianom o strzelistych sylwetkach dodaje uroku to, że wszystkie ich pędy skierowane są do góry, a igły wyglądają jak nastroszone. 'Fastigiata' i 'Fastigiata Aurea' to odmiany żeńskie i pod koniec lata obsypują się czerwonymi osnówkami i wyglądają niezwykle dekoracyjnie. Niestety są nieco wrażliwe na mróz.

Jeśli natomiast szukamy rośliny o oryginalnym pokroju, warto wybrać odmianę ze zwisającymi gałęziami. 'Dovastonii' ma igły zielone, a młode przyrosty 'Dovastiniana Aurea' są żółte. To także odmiany żeńskie, więc od sierpnia zdobią je karminowe osnówki.

Cis odmiany mieszańcowe

W naszych ogrodach spotyka się również często cisy pośrednie (Taxus × media) - mieszańce cisa pospolitego z japońskim (Taxus cuspidata). Charakteryzuje je większa odporność na mróz i to, że bardzo dobrze rosną w warunkach miejskich.

Popularną odmianą jest żeńska szybko rosnąca 'Hicksii' o wyprostowanej sylwetce. Po dziesięciu latach może osiągnąć wysokość około 3 m. Jest rekomendowana na żywopłoty. Nasiona zawiązuje nawet w młodości. Popularna jest także polska 'Wojtek'. Ponieważ jest to odmiana męska, na ozdobne czerwone kulki nie ma co liczyć, ale za to ma wyjątkowo kształtną kolumnową formę. Na gęste (formowane lub nieformowane) żywopłoty nadają się także niezbyt wysoka męska 'Hillii' i jeszcze niższa 'Farmen'.

Cis uprawa

Jest jeszcze jeden powód, żeby posadzić cisy w ogrodzie - wymagają naprawdę mało pracy. Jedynym obowiązkowym zabiegiem pielęgnacyjnym jest regularne przycinanie roślin prowadzonych w formowanych żywopłotach, najlepiej wczesną wiosną, przed rozpoczęciem wegetacji. W razie potrzeby zabieg powtarzamy latem.

Zimą warto zabezpieczyć cisy o pokroju kolumnowym przed deformacją lub połamaniem, co im grozi w przypadku obfitych opadów śniegu. Rośliny powinno się związać w kilku miejscach albo po prostu systematycznie strząsać śnieg, zwłaszcza jeśli jest mokry, lepiący się i ciężki.

Wymagania cisów

  • Gleba żyzna lub przeciętna, najlepiej o odczynie zasadowym. Nieodpowiednie jest podłoże bardzo suche, podmokłe lub kwaśne.
  • Światło może być bardzo skąpe, choć w miejscach nasłonecznionych cisy też dobrze rosną.
  • Stanowisko powinno być osłonięte od mroźnych wiatrów. Korzystna dla cisów jest wyższa wilgotność powietrza, można je więc sadzić np. w sąsiedztwie oczka wodnego.
  • System korzeniowy cisów jest bardzo zwięzły i gęsty, więc nawet starsze łatwo przesadzać. Nie przeszkadza im konkurencja ze strony korzeni innych roślin - nadają się do sadzenia w starych, zadrzewionych ogrodach.

Skomentuj:

Cis pospolity - zagadkowa roślina