Bez czarny (Sambucus nigra). Krzew piękny cały rok

Czarny bez ma ozdobne liście, z kwiatów bzu robi się lemoniadę, a z owoców sok i konfitury. Mowa o bzie czarnym, nie o lilaku.
Bez czarny (Sambucus nigra) Bez czarny (Sambucus nigra) Fot. Shutterstock

Bez czarny (Sambucus nigra)

W swojej naturalnej formie bez czarny (Sambucus nigra) zwykle rośnie dziko lub w ustronnych ogrodowych zakątkach.

Lipa, bez czarny, malina - zioła na gorączkę i ból gardła

Czarny bez kwiat

Gdy kwitnie, zachwyca urodą. Jego baldachy składają się z drobniutkich kremowych kwiatków i słodkawo pachną. Kwiaty czarnego bzu zbiera się od maja do lipca, przy ładnej pogodzie, najlepiej rano, zaraz po tym, jak odparuje rosa.

Rośliny lecznicze. Domowe sposoby na choroby

Czarny bez właściwości

Zawierają mnóstwo rutyny, flawonoidów, witamin i garbników. Po dwóch dniach z zalanych wodą kwiatów z dodatkiem cukru i cytryny powstaje smaczny i zdrowy napój. Kwiaty warto też zbierać, suszyć i trzymać w słoju, by zimą parzyć z nich herbatę poprawiającą odporność.

Na zdjęciu powyżej: W czerwcu krzewy bzu stroją się w białe baldachy o średnicy do 20 cm. Z kwiatków po 2-3 tygodniach tworzą się zielone owocki

Fot. Shutterstock

Czarny bez uprawa i pielęgnacja

Krzewom bzu czarnego najbardziej odpowiada niezbyt sucha, bogata w azot wapienna gleba. Zadomawiają się jednak niemal w każdym miejscu, zarówno na słońcu, jak i w cieniu, choć skąpo oświetlone słabiej kwitną. Typowe dla gatunku bzy rosną do wysokości 5 m, tworząc liczne łukowato rozkładające się gałęzie. Odmiany ozdobne są niższe. Bez czarny jest odporny na mróz.

Pokrzywa zwyczajna. Lecznice zastosowanie w domu i ogrodzie

Po opadnięciu liści widać układ gałęzi. Dużym krzewom bzu pod koniec zimy 
wycinamy najstarsze pędy i część młodych, a resztę skracamy. Po opadnięciu liści widać układ gałęzi. Dużym krzewom bzu pod koniec zimy wycinamy najstarsze pędy i część młodych, a resztę skracamy. Fot. Alamy

Czarny bez cięcie

Wycinając dolne pędy, z krzewu bzu można uformować niskie drzewko o ładnej parasolowatej koronie. Cięcie to wykonuje się późną jesienią lub wczesną wiosną. Dodatkowo w czerwcu należy skracać lub usuwać pionowe "wilki", czyli młode odrosty (w ciągu sezonu mogą osiągnąć 2 m). Wyjątkowo elegancko prezentują się odmiany o ozdobnych liściach, które dorastają do wysokości 3 m, rozkładając szeroko gałęzie. Jedynie 'Obelisk' i 'Black Tower' (inaczej 'Eiffel 1') mają kolumnowy pokrój. Prawdziwym oryginałem jest 'Monstrosa' - tworzy efektowne zimą, staśmione (czyli spłaszczone) pędy oraz podwójne kwiaty, ale nie zawiązuje owoców.

Na zdjęciu powyżej: Po opadnięciu liści widać układ gałęzi. Dużym krzewom bzu pod koniec zimy wycinamy najstarsze pędy i część młodych, a resztę skracamy

B1W6JF Sambucus nigra 'Eva' SLOWA KLUCZOWE: Sambucus nigra 'Eva' Black Elder Sambucus nigra 'Eva' Black Elder Holehird Sambucus nigra 'Eva' Black elderberry bush garden shrub cottage garden UK black foliage pink flower Holehird Sambucus nigra 'Eva' Black elderberry bush garden shrub cottage garden UK black foliage pink flower 0806q541 jpgFot. Alamy

Na zdjęciu powyżej: Odmiana ogrodowa 'Eva'

bez czarny (Sambucus nigra) bez czarny (Sambucus nigra) Fot. Shutterstock

Bez czarny owoce i liście

Liście bzu, zwłaszcza uszkodzone, wydają nieco mysi zapach. Nie wszyscy go lubią, jednak ma on swoje zalety.

Owoce czarnego bzu właściwości

Na przykład gnojówką z liści wlaną do korytarzy nornic można przepędzić z grządek te uciążliwe gryzonie. Na szczęście pojedynczy krzew pachnie słabo i nie roztacza przykrej woni. Dojrzałe świeże owoce zawierają substancje korzystnie działające m.in. na układ trawienny (łagodzą zgagę), ale też sambunigrynę i kilka innych szkodliwych związków - te jednak z czasem się rozkładają, najszybciej w czasie gotowania.

Czarny bez sok

Z czarnego bzu można więc śmiało robić soki, dżemy i nalewki. Odmiany o dużych owocach, np. 'Sampo', używane są jako źródło barwnika spożywczego.

Na zdjęciu powyżej: Dojrzałe, niemal czarne owocki bzu są ochoczo zjadane przez ptaki, dzięki którym ukryte w nich pesteczki kiełkują potem np. na... dachach domów

Fot. Shutterstock

Na zdjęciu powyżej: Dopiero gdy przekwitną krzewy lilaka potocznie nazywanego bzem, na prawdziwym bzie, czyli bzie czarnym, ukazują się pąki

Bez czarny (Sambucus nigra) 'Aurea' Bez czarny (Sambucus nigra) 'Aurea' Fot.. Paweł Słomczyński

Bez czarny odmiany

Ozdobą bzu czarnego są liście: u odmiany 'Aurea' złociste, u 'Purverulenta' - pstre, u 'Marginata' (inaczej 'Variegata') i 'Madonna' zaś - jasno obrzeżone. Z kolei 'Eva' (inaczej 'Black Lake') i 'Guincho Purple' ('Purpurea') mają liście ciemnoczerwone. Dodatkowym walorem liści bywa ich kształt, np. u odmian 'Eva' i 'Laciniata' są one mocno powcinane. Czerwonolistne bzy mogą tworzyć różowe pąki lub kwiaty. Co ważne, odmiany bzu mają małe wymagania środowiskowe.

AG04WE Sambucus nigra Marginata syn Variegata SLOWA KLUCZOWE: Sambucus nigra 'Marginata' syn 'Variegata' elder variegated foliage leafALAMY

Na zdjęciu powyżej: Bez czarny (Sambucus nigra) 'Marginata'

Bez koralowy  (Sambucus racemosa) Bez koralowy (Sambucus racemosa) Fot. Shutterstock

Bez koralowy (Sambucus racemosa)

Krajowym gatunkiem jest także czerwono owocujący bez koralowy (Sambucus racemosa), zdjęcie obok, krzew o kilku odmianach ozdobnych oraz bez hebd (S. ebulus), bylina wyglądem podobna do młodego bzu czarnego. Uwaga, obie te rośliny mają niejadalne kwiaty i owoce.

AG04WA Sambucus nigra Guincho Purple SLOWA KLUCZOWE: Sambucus nigra 'Guincho Purple' elder white flowers black dark foliage leafFot. Alamy

Na zdjęciu powyżej: 'Guincho Purple'

Czerny bez nalewka

Bez czarny to roślina lecznicza, znana z tradycyjnych ogródków. W ludowej medycynie bez czarny jest nazywany "kompletną apteką", gdyż wszystkie jego części krzewu mają właściwości lecznicze. Kwiaty pojawiają się w czerwcu i zawierają flawonoidy, które działają napotnie. Zbieramy i po oddzieleniu z szypułek suszymy w cieniu. Z bzu można robić też soki i nalewki. Owoce zawierają antocyjany i dużo witaminy C, z których sok lub syrop skutecznie leczy przeziębienie.

Surowe i niedojrzałe owoce czarnego bzu są trujące więc trzeba je gotować by zniszczyć toksyny.

Czarny bez nalewka przepis

Składniki:

  • 700g owoców czarnego bzu
  • 500ml wody
  • 700ml wódki
  • 200ml spirytusu
  • skórka z 1/2 cytryny
  • sok z 1/2 cytryny
  • 1 szklanka cukru
  • 1/2 szklanki wody

Sposób przygotowania:

  1. Zebrać tylko dojrzałe owoce (bez gałązek) bzu i umyć
  2. Wrzucić do garnka, zlać 0,5 l wody zagotować i całość gotować 5 minut
  3. Cały wywar przelać przez sitko
  4. Sok wymieszać z wódką i spirytusem
  5. Dodać sok z cytryny i jej skórkę
  6. Przelać do butelek i szczelnie zamknać
  7. Po tygodniu w 1/2 szklanki gorącej wody rozpuścić cukier i ostudzony syrop  dolać do butelek
  8. Butelki pozostawić na co najmniej 3 miesiące



Więcej o: