Rajski owoc

Tekst Marta Dziubiak Ogród Botaniczny - Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej PAN, Warszawa

Wysokopienne jabłonie, które jeszcze niedawno dodawały kolorytu polskim krajobrazom, znikają bezpowrotnie. Zastępując je modnymi roślinami ozdobnymi, często pozbywamy się z ogrodów najcenniejszego skarbu.

Jabłoń w europejskiej kulturze jest symbolem radości i obfitości, drzewem upragnionym i kochanym, ale też trochę... niebezpiecznym. Łacińskie imię jabłoni - Malus - niektórzy wywodzą od rdzenia mal (miękki, łagodny), inni zaś od malum (zło). Wystarczy wspomnieć jabłko Parysa - powód wojny trojańskiej - czy owoc z rosnącego w raju drzewa wiadomości.

Pamiątki przeszłości

Na świecie rośnie dziko około 30 gatunków jabłoni. Wszystkie mają jadalne owoce, ale tylko niektóre posłużyły do hodowli wielkoowocowych odmian. Te pochodzą od jabłoni Sieversa rosnącej dziko w Azji Środkowej oraz jej krzyżówek z jabłonią wschodnią, śliwolistną i leśną. Dowiodły tego najnowsze badania przy użyciu technik molekularnych.

Jabłoń leśna (Malus sylvestris) rośnie dziko także w Polsce. Nasi przodkowie suszyli jej małe i cierpkie owoce lub wyrabiali z nich jabłecznik. Na południu Europy odmiany uprawne pojawiły się 4 tys. lat p.n.e., w Polsce - dopiero w średniowieczu. Były cennym nabytkiem ogrodów dworskich i klasztornych. Stamtąd przewędrowały do gospodarstw chłopskich.

Z najstarszych odmian uprawianych w Polsce przetrwała do dziś średniowieczna 'Królowa Renet' oraz 'Sztetyna' i nasza rodzima 'Kosztela' (obie z XVI-wiecznym rodowodem).

Dlaczego warto je mieć?

Wysokopienne drzewa owocowe są strażnikami bioróżnorodności ogrodów. Dają mieszkanie pożytecznym organizmom, a ludziom miły cień i smaczne, ekologiczne owoce. Stare odmiany są często bardziej odporne na choroby niż współczesne sadzone w sadach towarowych, a więc można je uprawiać bez pestycydów. Dawne renety, antonówki czy kronselki są bardzo zasobne w związki biologicznie czynne (witaminy, kwasy organiczne i przeciwutleniacze) oraz w błonnik, pektyny i sole mineralne tak ważne w codziennej diecie.

Jabłka większości starych odmian jada się nie tylko na surowo. Doskonale nadają się na przetwory. Można je suszyć, kisić, marynować, robić z nich soki, galaretki, marmolady, musy, kompoty i wino, a z jabłecznych skórek - zdrowy ocet do sałatek.

Z ogrodu pradziadka

Najwięcej szlachetnych odmian jabłoni wyhodowano w XIX i XX w. Większość jest odporna na mróz i choroby, ale owocuje obficie tylko co drugi rok.

  • 'Antonówka' - odmiana rosyjska, bardzo wytrzymała na mróz. Rodzi kwaśne owoce dobre na szarlotki i musy.

  • 'Glogierówka' ('Pepinka Litewska') - owoce drobne, jasne, z niewielkim rumieńcem. Kiedyś dekorowano nimi świąteczne choinki. Uwaga, drzewo jest wrażliwe na parcha jabłoni.

  • 'Grafsztynek Inflancki' - jabłka kwaskowate, jasne z prążkowanym rumieńcem dojrzewają pod koniec lata. Dobre są na przetwory i do

    suszenia.

  • 'Koksa Pomarańczowa' - nieduże, żółtopomarańczowe owoce są tak słodkie i smaczne, że od niej wywodzą się współczesne odmiany, m.in. 'Champion', 'Gala'. Niezbyt odporna na mróz.

  • 'Kosztela' - polska odmiana. Jabłka żółtozielone, twarde i słodkie. Owocuje w drugiej połowie września.

  • 'Kronselka' - żółte, chrupiące i soczyste owoce pojawiają się na początku września. Odmiana deserowa.

  • 'Landsberska' - wyhodowana w Gorzowie Wielkopolskim (wówczas leżącym w Niemczech). Żółte owoce dojrzewają późną jesienią. Woli cieplejsze rejony kraju.

  • 'Malinowa Oberlandzka' - odmiana deserowa. Owoce niemal fioletowe z woskowym nalotem. Miąższ biały, mało soczysty, o malinowym posmaku. Dojrzewa w październiku, listopadzie.

  • 'Papierówka' ('Oliwka Inflancka') - jasnozielone owo- ce doskonałe na musy pojawiają się już w drugiej połowie lipca.

  • 'Złota Reneta' ('Królowa Renet') - wytworna francuska odmiana deserowa. Jedna z najstarszych odmian. Wymaga lepszych gleb i więcej ciepła. W przedwojennej Polsce bardzo popularne były szare renety o ordzawionej skórce i kwaskowym miąższu doskonałym na szarlotki, m.in. 'Szara Reneta', 'Szara Reneta Francuska', 'Piękna z Boskoop' i 'Reneta Kulona'.

    Gdzie szukać informacji?

  • Ogród Botaniczny - CZRB PAN, www.ogrod-powsin.pl, tel. (0-22) 648 38 56

  • Ośrodek Elitarnego Materiału Szkółkarskiego w Prusach, tel. (0-46) 815 78 52, www.oems_prusy.insad.pl

  • Społeczny Instytut Ekologiczny, tel. (0-22) 668 97 92, www.sie.most.org.pl

  • Zespół Parków Krajobrazowych w Świeciu, tel. (0-52) 331 50 00

  • EKO "Szkoła życia" w Wandzinie, tel. (0-59) 832 34 13

  • Szkółka Andrzeja Majkowskiego w Kruszewie, tel. 0502 307 492

  • Skomentuj:

    Rajski owoc