Jak wizualnie powiększyć mieszkanie?

Psychologia wnętrz, czyli o roli neuroarchitektury

Metraż mieszkania to tylko liczba w akcie notarialnym. To, jak dużą przestrzeń faktycznie odczuwamy, rozgrywa się gdzie indziej - w układzie nerwowym. Ten sam pokój może wydawać się klatką albo azylem, w zależności od tego, ile światła do niego dociera, jak długo wzrok może w nim swobodnie „biec” i czy materiały wokół nas czytane są przez mózg jako bezpieczne, czy jako zagrożenie. Tym właśnie zajmuje się neuroarchitektura - dziedzina łącząca projektowanie z wiedzą o tym, jak nasz układ nerwowy odczytuje otoczenie. Poniżej - najważniejsze zasady przełożone na język praktyki: co realnie powiększa mieszkanie w naszej percepcji, a co je zwyczajnie zamyka.

Układ otwarty i czystość form

Punktem wyjścia jest niemal zawsze to samo: maksymalne otwarcie układu i wydłużenie linii wzroku. Tam, gdzie to możliwe konstrukcyjnie, warto znosić zbędne ściany działowe, żeby stworzyć długie osie widokowe - na przykład tak, by wzrok od wejścia do mieszkania mógł swobodnie „dobiec” aż do okna po przeciwnej stronie. Efekt jest podwójny: po pierwsze, oko nie napotyka przeszkód i może swobodnie „odpocząć”, zamiast wielokrotnie zatrzymywać się na kolejnych ściankach - a to fizjologicznie przekłada się na poczucie ulgi i regeneracji. Po drugie, dzięki otwartemu układowi światło dzienne, nawet skąpe, ma szansę przeniknąć przez całe mieszkanie, zamiast ginąć w pierwszym pomieszczeniu przy oknie. Do tego dochodzi spójność materiałowa - te same posadzki, te same tynki i barwy prowadzone bez przerywania w kolejnych strefach - oraz świadome ograniczenie liczby form i przedmiotów, które wzrok musiałby „przetwarzać”. Pomaga też niska zabudowa (szafki, komody, sofy o obniżonej linii) w połączeniu z jak najwyższym punktem, do którego sięga oko - dzięki temu ściany wydają się wyższe, a pomieszczenie bardziej przestronne. Jednak trzeba podkreślić, iż otwarty plan nie zawsze oznacza najlepszy wybór - i to jeden z ciekawszych wniosków płynących z rozmów o neuroarchitekturze. Owszem - otwarcie układu, doskonale sprawdza się tam, gdzie chodzi o wpuszczenie światła i wydłużenie perspektywy. Ale już w biurze o powierzchni kilka tysięcy metrów kwadratowych, w którym po powrocie z pracy zdalnej pracownicy - mimo dużej, otwartej przestrzeni - od razu czuli się źle, odczuwali chłód i brak bezpieczeństwa – tak nie jest. Powodem nie jest brak metrów, tylko brak stref: przestrzeń całkowicie pozbawiona podziałów, bez ścianek wygłuszających i miejsc dających poczucie intymności, zamiast uwalniać, zaczyna przytłaczać…Jaki zatem płynie dla nas wniosek, jeśli chodzi o nasze mieszkania? Otóż, otwarty plan działa najlepiej, gdy jest „otwarty wizualnie, ale strefowany funkcjonalnie”. Nie trzeba stawiać pełnych ścian, żeby dać mózgowi sygnał bezpiecznej, wydzielonej strefy - wystarczy różnica wysokości zabudowy, inny rodzaj oświetlenia, zmiana materiału na podłodze czy niski element, za którym można się częściowo schować. Pełna, niczym nieprzerwana otwartość bez żadnych punktów oparcia bywa równie niekomfortowa, co ciasnota - z tą różnicą, że trudniej ją od razu zdiagnozować.

Katarzyna Starzyk, APA Pracownia architektoniczna, www.apakasta.pl

Światło, lustra i kolor

Światło to prawdopodobnie najsilniejsza dźwignia, jaką mamy. Nasz organizm reaguje na konkretne parametry: w ciągu dnia potrzebujemy chłodnego widma (ok. 4000–6500 kelwinów), które pobudza do działania i koncentracji - to ten sam zakres barwowy, jaki przez większość dnia emituje niebo. Wieczorem potrzebujemy ciepłej, stonowanej barwy (ok. 2700 kelwinów), przy niskim natężeniu, by organizm mógł zacząć się wyciszać. W praktyce oznacza to, że oświetlenie dobrane do pory dnia - chłodniejsze i intensywniejsze rano, cieplejsze i przygaszone wieczorem - nie tylko wspiera rytm dobowy, ale też zmienia odczuwaną „pojemność” pomieszczenia: chłodne, jasne światło podświadomie kojarzy się z otwartą przestrzenią pod niebem, ciepłe i przyćmione - z bezpiecznym, ale mniejszym schronieniem.

Kolor działa podobnie silnie, choć bywa przeceniany jako czysto estetyczna decyzja. W klasycznym eksperymencie psychologii środowiskowej porównano dwa identyczne pomieszczenia - jedno pomalowane na czerwono, drugie na niebiesko. Osoby przebywające w czerwonym wnętrzu, pozbawione zegarków, samodzielnie decydowały się je opuścić średnio po siedmiu minutach; w niebieskim wytrzymywały ponad dwa razy dłużej.

Jeśli chodzi o inny element – lustro - to warto traktować je jako narzędzie świadomie projektowane, a nie ozdobę wieszaną na wolnej ścianie. Największy efekt daje ustawienie go naprzeciwko okna lub innego źródła światła - wtedy dosłownie podwaja ilość światła docierającego do wnętrza, zamiast tylko je „ozdabiać”. Duże lustro, sięgające od podłogi niemal do sufitu i oprawione w dyskretną, cienką ramę, optycznie wydłuża ścianę znacznie skuteczniej niż kilka mniejszych luster rozproszonych po pomieszczeniu - te ostatnie rozbijają obraz i wprowadzają dodatkowy szum wizualny, działając wręcz przeciwnie do zamierzonego efektu. W wąskich korytarzach i przedpokojach lustro umieszczone na końcu osi widokowej pogłębia perspektywę na tej samej zasadzie, co opisane wcześniej długie linie wzroku. Kluczowe jest też to, co lustro faktycznie odbija. Zwierciadło skierowane na bałagan, ciemną wnękę czy front szafy podwaja nie przestrzeń, tylko chaos - mózg odczytuje odbicie tak samo jak realny obiekt, więc powielony nieporządek działa na niekorzyść całego zabiegu. Warto też unikać ustawiania dużego lustra naprzeciwko łóżka: ruch i odbicie w polu widzenia tuż przed zaśnięciem utrzymują układ nerwowy w stanie czuwania, utrudniając wyciszenie, które jest jednym z priorytetów w sypialni - nawet tej bardzo małej.

Katarzyna Starzyk, APA Pracownia architektoniczna, www.apakasta.pl

Jakie błędy zmniejszają przestrzeń?

Najczęstszym błędem jest stawianie ścian i barier tam, gdzie mogłoby płynąć wspomniane światło - w małym mieszkaniu każda dodatkowa przegroda odcina promienie, zanim zdążą dotrzeć w głąb wnętrza. Drugim jest chaos wizualny: zbyt wiele form, faktur i przedmiotów w polu widzenia uniemożliwia oku „odpoczynek” na długiej, spokojnej linii - a to właśnie ten brak wizualnego wytchnienia sprawia, że pomieszczenie odczuwamy jako ciasne, nawet jeśli metraż jest przyzwoity.

Trzeci błąd to akustyka, o której w kontekście „dużej” czy „małej” przestrzeni rzadko się myśli. Pomieszczenie z dużym pogłosem i twardymi, gładkimi powierzchniami utrzymuje układ nerwowy w stanie lekkiego, ciągłego napięcia - a napięty organizm podświadomie odczytuje otoczenie jako mniej bezpieczne i mniej komfortowe, niezależnie od jego rzeczywistej wielkości. Do tego dochodzi światło dobrane niezgodnie z porą dnia - zbyt chłodne i ostre wieczorem albo zbyt ciepłe i przygaszone w dzień - oraz zimna, „sztuczna” w odbiorze baza materiałowa: śliskie, chłodne powierzchnie bez żadnego naturalnego akcentu (drewna, gliny, tkaniny, rośliny) czytane są przez mózg jako mniej przyjazne, więc chętniej ich unikamy, zamiast się w nich rozgościć. Wspólny mianownik tych wszystkich błędów jest jeden: to nie brak metrów kwadratowych zamyka przestrzeń, tylko brak warunków, w których układ nerwowy może się odprężyć. Dobrze zaprojektowane 60 m2  z przemyślanym światłem, kolorem i akustyką potrafi „mieścić w sobie” więcej niż niejeden apartament dwa razy większy, ale zaprojektowany bez tej wiedzy.

Każde mieszkanie wymaga indywidualnego podejścia, ale nad projektem mniejszych metraży należy się szczególnie pochylić. Najważniejsze jest kilka podstawowych czynników: odpowiednie zaplanowanie funkcji, przechowywania i komunikacji. Osobiście często stosuję rozwiązania, które nie tylko optycznie powiększają przestrzeń, ale też poprawiają komfort codziennego użytkowania. Duże znaczenie mają zabudowy wykonywane na wymiar, wykorzystanie pełnej wysokości pomieszczeń czy też lekkie podziały stref zamiast ciężkich ścian. Dopracowany plan funkcjonalny, sprawia, że wnętrze staje się bardziej uporządkowane i w efekcie sprawia wrażenie większego.  

Światło plus...

Światło ma ogromny wpływ na odbiór wnętrza! To jeden z najważniejszych czynników kreujących jego charakter. Dlatego zawsze staram się je maksymalnie wykorzystywać i nie blokować jego przepływu między pomieszczeniami. Tam, gdzie to możliwe, sięgam po rozwiązania przepuszczające światło, jak choćby luksfery, świetliki, przeszklone przejścia czy też odpowiednio rozmieszczone lustra, które dodatkowo je odbijają i doświetlają przestrzeń. Kolorystyka również ma znaczenie i absolutnie nie uważam, że małe mieszkania muszą być wyłącznie białe i neutralne. Odpowiednio dobrane, bardziej nasycone kolory potrafią dodać wnętrzu głębi, charakteru i przytulności, jeśli są stosowane świadomie i z zachowaniem odpowiedniego wyważenia. Pamiętajmy o podstawach - ciemniejsze, mocniejsze akcenty potrafią optycznie skrócić lub obniżyć wnętrze, ale umiejętnie użyte posłużą nam za bazę do budowania planów wnętrza.

Hanna Brzozowska, Studio Projektowania Wnętrz Inbalance, inbalance.com.pl, instagram.com/_inbalance.studio

Czy zawsze warto wybrać otwarty plan?

Nie zawsze. Każde wnętrze ma inne potrzeby i nie ma jednego rozwiązania, które sprawdzi się w każdej sytuacji. Czasami zamiast usuwać ściany warto wręcz wprowadzić nowe podziały, aby uporządkować funkcje mieszkania i stworzyć bardziej komfortową przestrzeń. Lubię stosować subtelne sposoby wydzielania stref, które nie odbierają wnętrzu lekkości, ale jednocześnie zapewniają większą prywatność i lepszą organizację. Ale podkreślam - to zawsze sprawa jednostkowa, uważam, że szczególnie w małych przestrzeniach - nie istnieje jedyne słuszne rozwiązanie, musimy dopasowywać środki do zastanej sytuacji.

Mniej znaczy więcej... metrów

Najczęściej problemem jest niewystarczająco przemyślane planowanie funkcji i miejsc do przechowywania. Wizualny chaos i bałagan na niewielkim metrażu może poważnie przytłoczyć. W małym mieszkaniu każdy element powinien mieć swoje uzasadnienie i najlepiej pełnić więcej niż jedną rolę. Negatywnie wpływają także ciężkie, masywne meble, które utrudniają komunikację, oraz rozwiązania blokujące dostęp światła. Warto również unikać przypadkowych decyzji materiałowych i kolorystycznych - spójna koncepcja sprawia, że nawet niewielkie wnętrze wydaje się bardziej uporządkowane i przestronne.

Hanna Brzozowska, Studio Projektowania Wnętrz Inbalance, inbalance.com.pl, instagram.com/_inbalance.studio

Jakie zabiegi optyczne stosujemy najczęściej?

Zanim o tym opowiem, wolę podkreślić, od czego zaczynam. Każda przestrzeń jest inna, a lata pracy nad małymi metrażami nauczyły mnie, aby każdy projekt z klientem zaczynać od trudnej prawdy: nie każdy metraż na wszystko pozwala. Wiele osób, kupując swoje pierwsze mieszkanie, ma duże plany i często doświadczenie wychowania w dużym domu. Konfrontuję te oczekiwania z rzeczywistością i wspólnie ustalamy listę priorytetów.

Później zaczynamy od zabiegów optycznych. Bardzo dobrze sprawdza się kontrast materiałowy i, tradycyjnie, lustra, ale najczęściej to posadzki są w centrum mojej uwagi. Im mniej podziałów i im większy minimalizm materiałowy, tym optycznie większa wydaje się przestrzeń. Dodatkowo bardzo konsekwentnie trzymam się określonych wysokości linii, np w zabudowie. Nie są to elementy, które rzucają się w oczy na pierwszy rzut oka, ale – jak podkreślają moi klienci, których namówiłam na takie rozwiązania - „mam dziwne wrażenie spokoju i otwarcia przestrzeni”.

Karolina Kulis, CEO/Founder/Designer | Studio Kulis & Bloom, karolinakulis.com

Gra światłem, kolorami i lustrem

Na studiach na ASP śmiałam się z moją bliską koleżanką z wydziału rzeźby, że ludzie dzielą się tam na tych, którzy działają głównie kolorem, i na tych, którzy działają formą i funkcją. Ja zawsze byłam tą drugą i do dziś stawiam przede wszystkim na dobry układ i funkcjonalność.

Nie boję się eksperymentować z kolorem, ale jest on dla mnie raczej drugoplanowy. Luster również nie używam dużo  - stosuję je tylko tam, gdzie są rzeczywiście potrzebne, bo, jak podkreśla wielu moich klientów, nie chcą mieszkać w muzeum. Lustra brudne od śladów palców potrafią frustrować każdego.

Do światła podchodzę przede wszystkim funkcjonalnie. Zależy mi na możliwości tworzenia różnych scen świetlnych w zależności od naszych codziennych czynności, ale jednocześnie pamiętam, że nasze oczy fizjologicznie się starzeją. Zaprojektowane oświetlenie powinno mieć możliwość stopniowania mocy, aby również za 20 lat można było powiedzieć, że światła jest wystarczająco dużo.

Karolina Kulis, CEO/Founder/Designer | Studio Kulis & Bloom, karolinakulis.com

Czy otwarty plan zawsze się sprawdza?

Obecnie obserwuję odchodzenie od tego rozwiązania. Kiedy słyszę, że ktoś chce wszystko otworzyć i wierzy w moją kreatywność, staram się działać ostrożnie. Otwarta przestrzeń wydaje się atrakcyjna, ale jednocześnie bardziej eksponuje bałagan.

Jeśli ktoś lubi gotować, a jednocześnie denerwuje go nieporządek, to jakiś sposób częściowego zasłonięcia kuchni może być bardzo dobrym pomysłem. Coraz więcej osób potrzebuje też ciszy i chce mieć sypialnię oddzieloną od reszty mieszkania, bo druga osoba pracuje do późna.

To wszystko jest kwestią potrzeb, dlatego zawsze już na etapie rzutu rozpoczynam rozmowę właśnie od nich. Łatwo bowiem rozminąć się między tym, co wygląda pięknie przez chwilę, a tym, co będzie dobrze służyć przez większą część życia.

Chaos zamiast harmonii

W mojej ocenie są to przede wszystkim bałagan w decyzjach, brak konsekwencji projektowej i działanie pod wpływem chwili. Z jednej strony życie jest zmienne, ale trzymanie się proporcji i założeń całego projektu pozwala stworzyć wnętrze, które będzie dobrze funkcjonowało przez lata. A tapicerkę dobrej sofy zawsze można wymienić.

Karolina Kulis, CEO/Founder/Designer | Studio Kulis & Bloom, karolinakulis.com