Dom w spadku

NATALIA BRONOWICKA

Wydawać by się mogło, że otrzymanie w spadku nieruchomości to zawsze dobra wiadomość. Tymczasem zdarza się, że jest z tego więcej kłopotów niż pożytku.

Spadek to ogół praw a także obowiązków majątkowych spadkodawcy, które przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób. Nabycie spadku może nastąpić albo z mocy prawa, albo zgodnie z testamentem. Nie oznacza to jednak, że od razu można swobodnie dysponować odziedziczonym majątkiem - wcześniej trzeba dopełnić szeregu formalności.

Kto dziedziczy ustawowo

Jeśli spadkodawca nie sporządził ważnego testamentu i nie wskazał osoby, która ma po nim dziedziczyć, lub gdy żadna z osób powołanych do spadku nie chce bądź nie może go przyjąć, wtedy spadkobiercy dziedziczą z mocy ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Kodeks cywilny; DzU z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.). Dotyczy to następujących osób:

- małżonka,

- zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków),

- rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa,

- przysposobionych (adoptowanych) i ich zstępnych.

Pierwsza kolejność dziedziczenia. Pierwszeństwo w dziedziczeniu ma najbliższa rodzina spadkodawcy, czyli I grupa spadkobierców ustawowych:

- małżonek,

- dzieci.

Wszyscy oni dziedziczą w równych częściach, z tym że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku. Jeśli w chwili śmierci spadkodawcy przy życiu pozostają tylko dzieci, to dziedziczą one całość spadku, w równych częściach. Jeśli dzieci spadkodawcy nie dożyją otwarcia spadku, a mają własne dzieci, wówczas ich udział spadkowy przechodzi na ich dzieci. Zasadę tę stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych, np. wnuków i prawnuków.

Przykład. Gdy do spadku - po śmierci męża - powołana jest żona zmarłego i jego dwoje dzieci, to udział spadkowy każdego z nich wynosi 1/3. Gdyby dziedziczyła żona i czwórka dzieci, udział żony wyniósłby 1/4, a udziały dzieci - po 3/16 spadku.

Uwaga! Dzieci spadkodawcy wyłączają z dziedziczenia dalsze grupy spadkobierców, tzn. jego rodziców, rodzeństwo i zstępnych rodzeństwa.

Druga kolejność dziedziczenia. Jeśli spadkodawca nie miał dzieci, powołani do spadku są spadkobiercy II grupy, czyli:

- małżonek (jak w I grupie), a ponadto:

- rodzice,

- rodzeństwo i zstępni rodzeństwa.

Udział małżonka wynosi w takiej sytuacji 1/2 spadku, niezależnie od tego, czy razem z nim dziedziczą rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, czy tylko jedna z wymienionych osób. Rodzice natomiast dziedziczą udział spadkowy zależny od tego, kto wraz z nimi został jeszcze powołany do spadku. I tak, jeśli:

- oboje rodzice zmarłego dziedziczą razem z jego rodzeństwem - każdy z rodziców otrzymuje 1/4 tego, co przypada łącznie rodzicom i rodzeństwu;

- jedno z rodziców zmarło przed otwarciem spadku - udział spadkowy, który by mu przypadał, dziedziczą po połowie drugi z rodziców i rodzeństwo spadkodawcy;

- oprócz rodziców zmarłego do spadku powołani są tylko małżonek albo tylko rodzeństwo - dziedziczą oni w częściach równych to, co przypada łącznie rodzicom i rodzeństwu;

- nie ma rodzeństwa, ale pozostają przy życiu zstępni rodzeństwa - wówczas to im przypada udział spadkowy;

- żadne z rodziców nie żyje, nie ma rodzeństwa ani zstępnych - cały spadek przypada małżonkowi.

Spadek osoby samotnej. Jeśli spadkodawca nie pozostawił małżonka, ani nie miał żadnych krewnych, którzy mogliby być powołani do dziedziczenia, wtedy cały spadek przechodzi na skarb państwa (III grupa).

Dziedziczenie na podstawie testamentu

Spadkodawca ma prawo przekazać swój majątek komu zechce, pomijając przy tym obowiązujące zasady dziedziczenia ustawowego, np. zapisać wszystko obcej osobie lub przekazać część majątku na cele charytatywne. Aby jednak mógł to zrobić, musi wcześniej sporządzić ważny testament.

Testament jest ważny tylko wtedy, jeżeli został sporządzony w formie przewidzianej przez prawo.

Formy testamentu

Spadkodawca może pozostawić testament w formie:

- własnoręcznej - taki testament musi być napisany samodzielnie, w całości pismem ręcznym i opatrzony podpisem i datą;

- aktu notarialnego - testament sporządza notariusz na podstawie wniosku spadkodawcy (koszt: 50 zł);

- ustnej (tzw. testament allograficzny) - spadkodawca oświadcza swoją wolę w obecności dwóch świadków oraz osoby, która pełni funkcje publiczne (np. wójta, kierownika urzędu stanu cywilnego). Treść oświadczenia spadkodawcy jest spisywana w protokole opatrzonym datą jego sporządzenia, a potem odczytywana spadkodawcy w obecności świadków. Następnie protokół zostaje podpisany przez spadkodawcę i wszystkich obecnych świadków.

Uwaga! Spadkodawca może powierzyć testament innej osobie. Wtedy, po jego śmierci, ma ona obowiązek złożyć go w sądzie. Jeżeli tego nie zrobi, sąd może nałożyć na nią karę grzywny w wysokości do 1000 zł.

Zachowek

Czasem spadkodawca celowo pomija bliskich w testamencie i przekazuje nieruchomość osobie, która nie jest członkiem rodziny. Wówczas najbliższa osoba, jeśli nie otrzymała żadnej korzyści majątkowej, ma prawo domagać się od ewentualnego spadkobiercy należnego jej zachowku. Zachowek należy się tym osobom, które dziedziczyłyby po zmarłym z mocy ustawy, gdyby nie sporządził on testamentu. Roszczenie z tego tytułu ulega przedawnieniu po upływie 3 lat od otwarcia spadku. Zachowek jest wyrażany w kwocie pieniężnej i wynosi:

- 2/3 wartości udziału spadkowego przy dziedziczeniu ustawowym, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni;

- 1/2 wartości udziału spadkowego w odniesieniu do pozostałych uprawnionych.

Spadkodawca ma prawo pozbawić uprawnionego także zachowku, w ten sposób, że go wydziedziczy. Może to zrobić wyłącznie w testamencie, pod warunkiem, że wymieni powody swojej decyzji. Wydziedziczenie może nastąpić, jeśli spadkobierca:

- nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (nie interesuje się stanem jego zdrowia, nie utrzymuje z nim kontaktów);

- postępuje wbrew woli spadkodawcy i narusza zasady współżycia społecznego (nadużywa alkoholu, dąży do konfliktów, trwoni majątek),

- dopuszcza się względem spadkodawcy lub jednej z bliskich mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo rażącej obrazy czci (publiczne ubliżanie, wygłaszanie nieprawdy).

Nabycie spadku

Osoby, które z chwilą śmierci spadkodawcy zostały powołane do spadku (niezależnie, czy na mocy testamentu czy zgodnie z ustawą), muszą jeszcze potwierdzić, że mają do niego prawo. W tym celu, z sądu rejonowego właściwego ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy powinni uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Postępowanie sądowe w tej sprawie prowadzone jest na wniosek spadkobiercy. Ponadto sąd wzywa inne osoby, które mogą być uprawnione do dziedziczenia. Przed złożeniem wniosku uiszcza się wpis sądowy w wysokości 20 zł.

Dział spadku

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie rozstrzyga o tym, komu ze spadkobierców przypadają poszczególne składniki majątku należącego do osoby zmarłej. Dlatego spadkobiercy powinni sami dokonać działu spadku. Można go przeprowadzić dwojako: albo w sposób ugodowy (podział umowny między spadkobiercami), albo w postępowaniu sądowym.

Podział ugodowy. Jego warunkiem jest zgoda wszystkich spadkobierców na to, komu i jaka część spadku się należy oraz w jakiej wysokości trzeba spłacić pozostałych spadkobierców. Taki podział może być dokonany w dowolnej formie, nawet ustnej.

Uwaga! Jeśli w skład majątku wchodzi nieruchomość, to umowa dzieląca spadek musi mieć formę aktu notarialnego.

Podział sądowy. Gdy między spadkobiercami nie dojdzie do porozumienia, jeden z nich ma prawo wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku. Do wniosku musi dołączyć: spis inwentarza (wykaz przedmiotów wchodzących w skład spadku wraz z podaniem ich wartości) i listę spadkobierców, ich wiek, zawód, stan rodzinny, wysokość zarobków i stan majątkowy.

Koszty zarówno sądowego jak i umownego podziału spadku zależą od jego ogólnej wartości.

Przykład. Dwaj bracia odziedziczyli z mocy ustawy nieruchomość o łącznej wartości 100 000 zł. Jeżeli dojdą do porozumienia i podzielą otrzymany spadek przed notariuszem, zapłacą taksę notarialną w wysokości 1210 zł. Jeżeli nie będzie między nimi zgody, sprawę rozstrzygnie sąd. Wnioskujący o wszczęcie postępowania będzie wtedy musiał uiścić wpis sądowy w wysokości 1320 zł.

Przyjęcie lub odrzucenie spadku

Każdy ze spadkobierców sam może zdecydować o tym, czy chce spadek przyjąć czy odrzucić. Przyjęcie spadku jest możliwe na dwa sposoby:

- wprost - spadkobierca odpowiada bez ograniczenia za ewentualne długi spadkodawcy,

- z dobrodziejstwem inwentarza - odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe jest ograniczona tylko do wysokości wartości spadku.

Z chwilą, gdy spadkobierca odrzuci spadek (np. odziedziczona nieruchomość jest zadłużona), zostaje uznany za osobę, która nie dożyła otwarcia spadku. Na ostateczną decyzję ma pół roku licząc od dnia, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się przed sądem w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku lub przed notariuszem.

Podatek od spadku

Każdy ze spadkobierców, który przyjął spadek, jest zobowiązany zapłacić podatek. Jego wysokość zależy od wartości majątku i od tego, w jakiej grupie podatkowej znajduje się spadkobierca. O tym, do jakiej grupy jest przypisany, decyduje stopień pokrewieństwa ze zmarłym. Najmniej zapłacą małżonek, jego dzieci, rodzice i rodzeństwo, a najwięcej osoby z nim niespokrewnione (więcej na ten temat pisaliśmy w ŁADNYM DOMU nr 5/2004).

    Więcej o:

Skomentuj:

Dom w spadku